बैज्ञानिक साम्यवादी व्यवस्था
दुर्गानाथ खरेल
सबै राजनीतिक क्रान्ति र सामाजिक परिर्वतनका आन्तरिक कारण उत्पादन तथा विनिमय प्रणालीमा भएका परिवर्तनहरू हुन । त्यसैले परिवर्तन दर्शनमा खोजेर होइन, अर्थ व्यवस्थामा खोजेर पत्ता लगाउनु पर्छ । पुरानो व्यवस्थाको अन्त्य र नयाँ व्यवस्थाको स्थापना नयाँ उत्पादक शक्तिले ल्याउने नयाँ उत्पादन प्रणालीमा आधारित हुन्छ । पुरानो समाजभित्रका उदीयमान नयाँ उत्पादक शक्तिको अस्तित्व परिपक्व नभएसम्म क्रान्ति सम्पन्न हुन सक्दैन । उदीयमान उत्पादक शक्तिले पुरानो उत्पादक शक्तिसँग मेल नखाने र पुरानोको तुलनामा प्रगतिशील भई जीवन क्षमता उच्च हुने हुनाले पुरानो व्यवस्था हार ब्यर्होन बाध्य हुन्छ । वर्तमान विरोधी वर्गको अस्तित्वमा आधारित समाजका शासक, राजनीतिक प्रभुत्व सांस्कृतिक एकाधिकार तथा बैद्धिक नेतृत्व अनावश्यक भई आर्थिक, राजनीतिक र बौद्धिक दृष्टिले विकासका लागि बाधक सिद्ध भएपछि मात्र नयाँ वर्गविहीन व्यवस्थाको अस्तित्व अनिवार्य रूपमा स्थापित हुने हो । वर्तमान अवस्थामा हजारौँ बैज्ञानिकहरूका प्रयासले, उनीहरूको अनुसन्धानले र अनेकौँ शोध संस्थाहरूका कार्यहरूले विज्ञान प्रविधिमा आमूल परिर्वतन गर्न सम्भव भएको छ । प्रकृतिको उत्पादन क्षमतालाई र मानव निर्मित उत्पादनको क्षमतालाई विज्ञान प्रविधिले बढाएको छ । अहिलेको बैज्ञानिक प्राविधिक युगमा विज्ञान प्रधान मानिने उद्योगहरूका पुरै शाखाहरू अस्तित्वमा आएका छन् । बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिले सामाजिक क्रान्तिलाई साम्यवादी उत्पादनको आधार तयार पार्न सहयोग गरेको छ । ऐतिहासिक हिसाबले बाध्यताको संसारबाट स्वतन्त्रताको संसारमा फड्को मार्ने आधार तयार भएको छ । मानव समाजमा सम्पूर्ण काम ज्यालादारी श्रमिकहरूबाट सम्पादन हुने र पूँजीपतिहरू आफै बेरोजगार हुने अवस्थाका कारणले सामूहिक स्वामित्वको स्थापना गर्ने कामका लागि आधार पनि तयार भई रहेको छ । भौतिक अवस्था तयार भए पनि मानसिक र साङ्गठनिक रूपमा अनुशासित हुने अवस्था परिपकव भएको छैन । अहिले पनि प्राध्यापक, वकिल, डाक्टर, इन्जिनियर, बैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता आदि उच्च प्राविधिकहरूले पँुजीवादी व्यवस्था अन्तर्गत काम गर्ने गरेका कारणले राजनीतिक व्यवस्थालाई आमूल परिवर्तन गरेर साम्यवादी व्यवस्थामा पुर्याउन नसकिएको हो ।
ऐतिहासिक प्रकृयामा सामाजिक क्रान्ति र बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्ति दुई परस्पर आश्रित र परिपुरकका रूपमा अगाडि बढेका छन् । उत्पादक शक्तिको रूपमा विज्ञानको महत्वपूर्ण स्थान छ । यन्त्र र उपकरणहरू धेरै पुस्तादेखिका बैज्ञानिकहरूका श्रमका साकार रूप हुन् । अन्य सामाजिक श्रमको तुलनामा विज्ञानमा गरिएको खर्च सानो हिस्सा भए पनि त्यसले तयार पारेको प्राविधिक उपकरणहरूले उत्पादनको विकासमा धेरे उच्च किसिमको उपलब्धि दिन्छन् । हरेक बैज्ञानिक आविष्कार अर्को उच्च स्तरको अनुसन्धानका लागि वा आविष्कारका लागि प्रस्थान बिन्दु हो । त्यसको प्रचार प्रसारले त्योभन्दा उच्च स्तरको अनुसन्धानका लागि आधार तयार पार्छ । हरेक नयाँ यन्त्रको विकास उत्पादक शक्तिको थप प्राविधिक सुधारको आधार हो । उत्पादनको यान्त्रीकरण र स्वचालनले जीवित श्रमको प्रतिस्थापना गर्छ । साधारण श्रम जटिल श्रम गर्दै क्रमशः सबै प्रकारको बौद्धिक श्रमको प्रतिस्थापन हुन्छ । यान्त्रिक इन्जिनियरिङ शारिरिक श्रमको प्रतिस्थापन गर्ने एउटा अंश हो । अहिलेको विश्वमा स्वचालन, बैज्ञानिक तथा प्राविधिक प्रगतिको मेरुदण्ड बनेको छ । स्वचालन उत्पादन प्रकृयाको मात्र नभई महत्व, डिजाइनिङमा स्वचालन बैज्ञानिक प्रयोगको स्वचालन गर्दै बैज्ञानिक तथा प्राविधिक क्रान्तिको प्रमुख अङ्ग बन्न गएको छ । स्वचालनबाट आंशिक रूपले वा पूर्ण रूपले मानव श्रमलाई विस्थापन गरिन्छ । उर्जा, सूचना र अन्य बस्तुहरूबाट मानव सहभागिता विस्थापन हुन्छ । मानव उपस्थिति स्वचालित यन्त्रलाई सामान्य रेखदेख गर्ने कामका लागि मात्र रहन्छ । यान्त्रिक उपकरणलाई इलेक्ट्रोनिक्ससँग जोडेर जटिल प्रणालीहरूको नियन्त्रण गर्दै उत्पादनका सबै शाखा र श्रमका सबै क्षेत्रलाई स्वचालित प्रणालीमा ल्याइएका छन् । सानोदेखि ठुलोसम्म र सरलदेखि जटिल कामहरूसम्म स्वचालित उपकरणहरूको प्रयोगबाट काम सम्पादन गरिन्छ । बौद्धिक श्रमको बढी भूमिका हुने उत्पादनको स्वचालनका लागि बौद्धिक श्रमको क्षेत्रमा पनि विस्तार गर्नु आवश्यकता हुन्छ । इलेक्ट्रोनिक प्रविधिहरूले विश्वमा पहिलो पटक बौैद्धिक श्रमकोे व्यापक यान्त्रीकरण गर्यो । अहिलेको बौद्धिक श्रमको यान्त्रीकरणले निरन्तर दोहोरिने दैनिक कार्यहरूलाई अङ्क गणितीय प्रणालीमा प्रस्तुत गर्ने भूमिका निर्वाह गर्दछ । बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिको आधारभूत प्रकृति स्वचालन हो ।
विगतमा औद्योगिक क्रान्तिको आधार कोइला थियो । वर्तमान बैज्ञानिक, प्राविधिक क्रान्तिको उर्जाको आधार तेल र ग्यास हुन भने परमाणु बिद्युत गृहमा धेरै बिजुली उत्पादन भएर भविष्यमा त्यसलाई जल बिद्युत गृहमा उत्पादन गरिने बिजुली जति बनाइने छ, बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिले नयाँ नयाँ प्राकृतिक सामग्रीहरूलाई व्यावहारिक उपयोगमा ल्याउने काम गर्दछ । अनुसन्धान र प्रयोगहरूलाई नयाँ सामग्रीहरूको भविष्यको प्रगतितिर उन्मुख द्वार भनिन्छ । नयाँ सामग्री र प्रविधिहरूको विविधताले तिनीहरूबाट बनाइने बस्तुहरूको गुण स्तरमा बृद्धि र अन्य धेरै सम्भावनाहरूको ढोका खोल्दछ । रासायिनक उद्योग बैज्ञानिक तथा प्राविधिक क्रान्तिको युगमा नयाँ सामग्रीहरू उत्पादन गर्ने प्रमुख क्षेत्र बन्यो । वर्तमान अवस्थामा विज्ञानमा आधारित रासायनिक उद्योगले विकासका धेरै चरणहरू पार गरी सकेको छ । सुरुमा प्राकृतिक सीमा अन्र्तगत विकास भयो । कार्बनयुक्त प्राकृतिक सामग्रीहरूको विशाल मात्राको उपस्थितिले जैविक रसायन शास्त्रमा परम्परागत कच्चा पर्दाथलाई बिस्थापन गर्न सम्भव बनाए । अहिले प्रत्यक्ष पाइने प्राकृतिक सामग्रीहरूमाथि निर्भरता अत्यन्तै कम भएको छ । प्राकृतिक सामग्रीहरूमाथिको निर्भरतामा आएको कमीबाट यन्त्र प्रविधि र कच्चा पदार्थहरूको उत्पादनका सम्भावनाहरूबीच एकताका साथ अघि बढने काम भई रहेको छ । बैज्ञानिक प्राविधिक कामको सफलताले आर्थिक र समाजिक महत्व राख्दछ । किनभने तिनीहरूको उद्देश्य मानव समाजका आवश्यकताहरूलाई पुरा गर्ने नै हो । कृषिको यान्त्रीकरणले श्रमको उत्पादकत्व बढाउने मानव शक्तिको खर्च घटाउने काम गर्यो । उत्पादक शक्तिहरूको विकासमा जैविक प्रविधिले अझै उच्च स्तरको क्रान्तिको सम्भानवना देखाएको छ । त्यसबाट हुने विकास या बिद्युत र कार्बनिक रसायनद्वारा पैदा गरिएको क्रान्तिभन्दा उच्च स्तरको हुने छ । जिन इन्जिनियरिङ, जैविक साइबरनेटिक्स जस्ता जैविक प्रविधिको व्यावहारिक प्रयोग गरेर जीवशास्त्रले जीवित वस्तुको एकाइ कोषिकाको रचनामा प्रवेश गरेर त्यसका प्रकृयाहरूको नियन्त्रण गर्न जान्ने भएपछि उत्पादनको महत्वपूर्ण शाखा जैविक प्रविधि भएको छ । जैविक प्रविधिले मानवका लागि आवश्यक द्रव्य बनाउन जीव र जैविक प्रकृयाहरूको उपयोग गर्दछ । जैविक प्रकृतिहरूको बैज्ञानिक आधारमा सचेतन नियमनले बनस्पति र जनावरहरू दुवैको उत्पादकत्वमा तीव्र बृद्धिका साथै फाइदा दिने खालका खनिज उर्वरक, उर्जा आदिको सदुपयोग हुने बनाउन सक्छ । अबका सम्भावनाहरूले मानव र प्रकृतिको बीचमा आवश्यक सन्तुलन समेत मिलाउने छन् । मानव शरिरमा काम गर्न नसक्ने अवस्थामा रहेका मानव अङ्गहरूलाई अन्य जनावरहरूमा विकसित गराइएका अङ्गहरूले बिस्थापन गर्ने सम्भावना र प्रयोगले पनि व्यावहरिक रूप लिँदै गएको अवस्थामा मानव सर्वश्रेष्ठ जीव हो । त्यसलाई दिर्घजीवी बनाउनमा पनि महत्वपूर्ण उपलब्धि भएको छ ।
अहिलेको संसारमा सूचनाको महत्व र आवश्यकता दिन–प्रतिदिन बढदै गई रहेको छ । सूचना तथा सञ्चार समाजको स्नायु प्रणाली जस्तै हो । सूचना आदान प्रदानले विश्वलाई मानव सभ्यताको सम्पूर्ण इतिहासमा सूचनालाई विशेष सार्वजनिक मूल्य दिने काम गरेको छ । सूचनाको क्षेत्रमा भएको बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिको विस्तारले वास्तवमा मानव समाजको बहुमूल्य सम्पत्तिको रूप ग्रहण गरेको छ । विभिन्न राज्यहरूका बीचमा सूचना कोषको वितरण मानव जातिको विकासको वर्तमान अवस्थाको महत्वपूर्ण पक्ष हो । प्राकृतिक र समाजिक उपकरणहरूको बीचमा स्थापना गर्ने सम्बन्धको महत्वपूर्ण र निर्णायक प्रभाव पारेको छ । आधुनिक कम्प्युटरको डिजाइन र निर्माणले सूचनाको भण्डारण, प्रोसेसिङ, पुनप्र्राप्ति तथा नियन्त्रणसँग सम्बन्धित अन्यन्त जटिल समस्याको समाधानलाई सजिलो बनाएको छ । त्यस्तै, यातायात आधुनिक उत्पादनको प्रमुख सङ्घटक अङ्ग हो । समाजको सामान्य जीवन कार्यका लागि अनिवार्य तत्व पनि हो यसको भूमिका र महत्व भौतिक उत्पादनको प्रगति र मानव सभ्यताको विकाससँगै लगातार अघि बढी रहेको छ । उत्पादक शक्तिका विगतमा यति धेरै विकसित रूप भएर सबैका लागि पर्याप्त उत्पादन गर्न सक्ने र निजी स्वामित्व वा धनका लागि खडा हुने अवस्थामा पुगेका थिएनन् । उत्पादक शक्तिहरू अल्पसङ्ख्यक पँुजीपतिहरूको हातमा केन्द्रित भएर बहुसङ्ख्यक जनसमुदाय आधिकारिक सर्वहाराहरूको पङ्क्तिमा धकेलिँदै गई रहेका छन । एकातिर, पँुजीपतिहरूको सम्पन्नताले सुविधामाथि सुविधा थपिँदै जाने र गरिबहरूको अभाव र बिपन्नताले अत्यन्तै दयनीय स्थिति र असह्य अवस्थातिर अघि बढी रहेको छ । सामूहिक प्रयत्नबाट उत्पादन भएका आवश्यकताका बस्तुहरूमा व्यक्तिको अधिकार भएको व्यक्तिगत स्वामित्वमा राख्नु नै यसको मुख्य कारण हो । एउटा वर्गको उन्नतिको सर्त अर्को वर्गको बिपन्नता हुँदै गई रहेको छ । अहिलेको समस्याको समाधान यी सम्पूर्ण उत्पादक शक्तिहरूलाई अल्पसङ्ख्यक पँुजीपति वर्गको हातबाट सम्पूर्ण समाजको हातमा सुम्पनु पर्ने अवस्थामा पुगेको छ । योभन्दा छोटो र सजिलो कुनै उपाय बाँकी रहेको छैन त्यसो गरेर मात्र समस्याको समाधन गर्नु पर्ने अत्यन्तै महत्वको आवश्यकता हो । संसारभरका मजदुरहरूको एकाधिकारी पँुजीपति वर्गका विरुद्ध सचेत सङ्गठित र अनुशासित आन्दोलनबाट मात्र त्यो उद्देश्य पूर्तिको सफल प्रयत्न हुने छ ।
पुरानो सामाजिक व्यवस्थाभित्र हुर्केको नयाँ सामाजिक व्यवस्था अस्तित्वमा आएपछि पनि केही समयसम्म समानान्तर अस्तित्वमा रहन्छन् । उदीयमान शक्ति भएकाले सङ्घर्षमा विजय प्राप्त गरेर पुरानो अस्तित्वलाई नयाँले निषेध गर्दछ । यो प्रकृया महान् सामाजिक क्रान्तिको माध्यमबाट सम्पन्न हुन्छ । बितेका दास व्यवस्था र सामन्ती व्यवस्था दुवैले पनि त्यसरी नै अस्तित्वमा आउने र अस्तित्व गुमाउने गरेका थिए । बुर्जुवा व्यवस्थाले पनि आफ्नो उत्पीडित श्रेणी पार गरेर आफ्नो अभिजात वर्गसँग निरन्तरको आफ्नो सङ्घर्षलाई जारी राख्दै एकपछि अर्को मोर्चामा विजय हासिल गर्दै गएर अन्तमा राज्यसत्ता नै कब्जा गरर आफ्नो सत्ता सञ्चालन गर्ने हैसियतमा गएको थियो । सामन्ती अभिजात वर्ग विरुद्धको बुर्जुवा वर्गको सङ्घर्ष गाउँको विरुद्ध सहरको, भू सम्पत्ति विरुद्ध उद्योगको र प्राकृतिक अर्थव्यवस्था विरुद्ध मुद्रा अर्थ व्यवस्थाको सङ्घर्ष हो । त्यसमा उसको निर्णायक अस्त्र आर्थिक शक्तिका साधनहरू हुन् । ती साधनहरूबाट मुनाफा आर्जन गर्ने मानसिकताको विकास र समाजमा त्यसको प्रभुत्व स्थापना नै हुन् । ती आर्थिक उत्पादनका साधाहरू सुरुमा शिल्पकारी उद्योगको रूपमा रपछि म्यानुफ्याक्चरको रूपमा उद्योगको विकास र वाणिज्यको प्रचारद्वारा निरन्तर विकास र विस्तार हुँदै गए । यो पुरै सङ्घर्षको अवधिमा एउटा सामाजिक श्रेणीद्वारा अर्को समाजिक श्रेणीलाई बढ्नबाट रोक्ने उद्देश्यले बुर्जुवा वर्गलाई उपयोग गर्ने समयसम्म पनि राजनीतिक शक्ति अभिजात वर्गका जमिन्दारहरूको पक्षमा थियो । आर्थिक शक्तिका कारणले बुजुवा वर्ग विजयी भएको थियो । अहिले पनि पँुजिवादी व्यवस्थाभित्र समाजवादी व्यवस्था विकसित भई रहेको छ । यो परस्पर विरोधी वर्गबीचको वर्गसङ्घर्षका कारणले समाजवादी व्यवस्था र सर्वहारा वर्गले अवश्य पनि एकाधिकारी पूँजीपति वर्गको र साम्राज्यवादी व्यवस्था विरुद्ध आफ्नो विजयको झण्डा फहराउने छ । नयाँ सामाजिक व्यवस्थाको उत्पत्तिको कारण नयाँ उत्पादक शक्तिको विकास हो । त्यसैले वर्तमान समयको पँुजीवाद विरुद्ध समाजवादको उत्पत्तिको कारण उत्पादक शक्तिको रूपमा विज्ञान प्रविधिको विकास हो । पँुजीमा आधारित वर्तमान पँुजीवादी सामाजिक व्यवस्थाको विरुद्धमा नयाँ उत्पादक शक्ति विज्ञान प्राविधिमा आधारित समाजवादी व्यवस्थाको निर्माण गर्ने अहिलेको अनिवार्य ऐतिहासिक आवश्यकता हो । पँुजीवादको विरुद्ध समाजवादको सङ्घर्ष हुँदै जाँदा महान् साम्यवादी सामाजिक क्रान्ति भई पँुजीवादको पराजय र समाजवादको विजय सुनिश्चित भई मानव समाज बैज्ञानिक युगमा प्रवेश गर्ने छ । नयाँ उत्पादक शक्तिलाई नयाँ उत्पादक सम्बन्धमा सङ्गठित गरेर मात्र नयाँ सामाजिक व्यवस्था आरम्भ हुन्छ । त्यसैले सर्वहारा वर्गलाई र विज्ञान प्रविधिलाई समाजवादी उत्पादन सम्बन्धमा सङ्गठित गरेर साम्यवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्नु पर्छ । यो कार्यभार सवहारा वर्गको अग्रिम दस्ता कम्युनिस्ट पार्टी र क्रान्तिकारी कम्युनिस्टहरूको हो ।
दुर्गानाथ खरेल
सबै राजनीतिक क्रान्ति र सामाजिक परिर्वतनका आन्तरिक कारण उत्पादन तथा विनिमय प्रणालीमा भएका परिवर्तनहरू हुन । त्यसैले परिवर्तन दर्शनमा खोजेर होइन, अर्थ व्यवस्थामा खोजेर पत्ता लगाउनु पर्छ । पुरानो व्यवस्थाको अन्त्य र नयाँ व्यवस्थाको स्थापना नयाँ उत्पादक शक्तिले ल्याउने नयाँ उत्पादन प्रणालीमा आधारित हुन्छ । पुरानो समाजभित्रका उदीयमान नयाँ उत्पादक शक्तिको अस्तित्व परिपक्व नभएसम्म क्रान्ति सम्पन्न हुन सक्दैन । उदीयमान उत्पादक शक्तिले पुरानो उत्पादक शक्तिसँग मेल नखाने र पुरानोको तुलनामा प्रगतिशील भई जीवन क्षमता उच्च हुने हुनाले पुरानो व्यवस्था हार ब्यर्होन बाध्य हुन्छ । वर्तमान विरोधी वर्गको अस्तित्वमा आधारित समाजका शासक, राजनीतिक प्रभुत्व सांस्कृतिक एकाधिकार तथा बैद्धिक नेतृत्व अनावश्यक भई आर्थिक, राजनीतिक र बौद्धिक दृष्टिले विकासका लागि बाधक सिद्ध भएपछि मात्र नयाँ वर्गविहीन व्यवस्थाको अस्तित्व अनिवार्य रूपमा स्थापित हुने हो । वर्तमान अवस्थामा हजारौँ बैज्ञानिकहरूका प्रयासले, उनीहरूको अनुसन्धानले र अनेकौँ शोध संस्थाहरूका कार्यहरूले विज्ञान प्रविधिमा आमूल परिर्वतन गर्न सम्भव भएको छ । प्रकृतिको उत्पादन क्षमतालाई र मानव निर्मित उत्पादनको क्षमतालाई विज्ञान प्रविधिले बढाएको छ । अहिलेको बैज्ञानिक प्राविधिक युगमा विज्ञान प्रधान मानिने उद्योगहरूका पुरै शाखाहरू अस्तित्वमा आएका छन् । बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिले सामाजिक क्रान्तिलाई साम्यवादी उत्पादनको आधार तयार पार्न सहयोग गरेको छ । ऐतिहासिक हिसाबले बाध्यताको संसारबाट स्वतन्त्रताको संसारमा फड्को मार्ने आधार तयार भएको छ । मानव समाजमा सम्पूर्ण काम ज्यालादारी श्रमिकहरूबाट सम्पादन हुने र पूँजीपतिहरू आफै बेरोजगार हुने अवस्थाका कारणले सामूहिक स्वामित्वको स्थापना गर्ने कामका लागि आधार पनि तयार भई रहेको छ । भौतिक अवस्था तयार भए पनि मानसिक र साङ्गठनिक रूपमा अनुशासित हुने अवस्था परिपकव भएको छैन । अहिले पनि प्राध्यापक, वकिल, डाक्टर, इन्जिनियर, बैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता आदि उच्च प्राविधिकहरूले पँुजीवादी व्यवस्था अन्तर्गत काम गर्ने गरेका कारणले राजनीतिक व्यवस्थालाई आमूल परिवर्तन गरेर साम्यवादी व्यवस्थामा पुर्याउन नसकिएको हो ।
ऐतिहासिक प्रकृयामा सामाजिक क्रान्ति र बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्ति दुई परस्पर आश्रित र परिपुरकका रूपमा अगाडि बढेका छन् । उत्पादक शक्तिको रूपमा विज्ञानको महत्वपूर्ण स्थान छ । यन्त्र र उपकरणहरू धेरै पुस्तादेखिका बैज्ञानिकहरूका श्रमका साकार रूप हुन् । अन्य सामाजिक श्रमको तुलनामा विज्ञानमा गरिएको खर्च सानो हिस्सा भए पनि त्यसले तयार पारेको प्राविधिक उपकरणहरूले उत्पादनको विकासमा धेरे उच्च किसिमको उपलब्धि दिन्छन् । हरेक बैज्ञानिक आविष्कार अर्को उच्च स्तरको अनुसन्धानका लागि वा आविष्कारका लागि प्रस्थान बिन्दु हो । त्यसको प्रचार प्रसारले त्योभन्दा उच्च स्तरको अनुसन्धानका लागि आधार तयार पार्छ । हरेक नयाँ यन्त्रको विकास उत्पादक शक्तिको थप प्राविधिक सुधारको आधार हो । उत्पादनको यान्त्रीकरण र स्वचालनले जीवित श्रमको प्रतिस्थापना गर्छ । साधारण श्रम जटिल श्रम गर्दै क्रमशः सबै प्रकारको बौद्धिक श्रमको प्रतिस्थापन हुन्छ । यान्त्रिक इन्जिनियरिङ शारिरिक श्रमको प्रतिस्थापन गर्ने एउटा अंश हो । अहिलेको विश्वमा स्वचालन, बैज्ञानिक तथा प्राविधिक प्रगतिको मेरुदण्ड बनेको छ । स्वचालन उत्पादन प्रकृयाको मात्र नभई महत्व, डिजाइनिङमा स्वचालन बैज्ञानिक प्रयोगको स्वचालन गर्दै बैज्ञानिक तथा प्राविधिक क्रान्तिको प्रमुख अङ्ग बन्न गएको छ । स्वचालनबाट आंशिक रूपले वा पूर्ण रूपले मानव श्रमलाई विस्थापन गरिन्छ । उर्जा, सूचना र अन्य बस्तुहरूबाट मानव सहभागिता विस्थापन हुन्छ । मानव उपस्थिति स्वचालित यन्त्रलाई सामान्य रेखदेख गर्ने कामका लागि मात्र रहन्छ । यान्त्रिक उपकरणलाई इलेक्ट्रोनिक्ससँग जोडेर जटिल प्रणालीहरूको नियन्त्रण गर्दै उत्पादनका सबै शाखा र श्रमका सबै क्षेत्रलाई स्वचालित प्रणालीमा ल्याइएका छन् । सानोदेखि ठुलोसम्म र सरलदेखि जटिल कामहरूसम्म स्वचालित उपकरणहरूको प्रयोगबाट काम सम्पादन गरिन्छ । बौद्धिक श्रमको बढी भूमिका हुने उत्पादनको स्वचालनका लागि बौद्धिक श्रमको क्षेत्रमा पनि विस्तार गर्नु आवश्यकता हुन्छ । इलेक्ट्रोनिक प्रविधिहरूले विश्वमा पहिलो पटक बौैद्धिक श्रमकोे व्यापक यान्त्रीकरण गर्यो । अहिलेको बौद्धिक श्रमको यान्त्रीकरणले निरन्तर दोहोरिने दैनिक कार्यहरूलाई अङ्क गणितीय प्रणालीमा प्रस्तुत गर्ने भूमिका निर्वाह गर्दछ । बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिको आधारभूत प्रकृति स्वचालन हो ।
विगतमा औद्योगिक क्रान्तिको आधार कोइला थियो । वर्तमान बैज्ञानिक, प्राविधिक क्रान्तिको उर्जाको आधार तेल र ग्यास हुन भने परमाणु बिद्युत गृहमा धेरै बिजुली उत्पादन भएर भविष्यमा त्यसलाई जल बिद्युत गृहमा उत्पादन गरिने बिजुली जति बनाइने छ, बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिले नयाँ नयाँ प्राकृतिक सामग्रीहरूलाई व्यावहारिक उपयोगमा ल्याउने काम गर्दछ । अनुसन्धान र प्रयोगहरूलाई नयाँ सामग्रीहरूको भविष्यको प्रगतितिर उन्मुख द्वार भनिन्छ । नयाँ सामग्री र प्रविधिहरूको विविधताले तिनीहरूबाट बनाइने बस्तुहरूको गुण स्तरमा बृद्धि र अन्य धेरै सम्भावनाहरूको ढोका खोल्दछ । रासायिनक उद्योग बैज्ञानिक तथा प्राविधिक क्रान्तिको युगमा नयाँ सामग्रीहरू उत्पादन गर्ने प्रमुख क्षेत्र बन्यो । वर्तमान अवस्थामा विज्ञानमा आधारित रासायनिक उद्योगले विकासका धेरै चरणहरू पार गरी सकेको छ । सुरुमा प्राकृतिक सीमा अन्र्तगत विकास भयो । कार्बनयुक्त प्राकृतिक सामग्रीहरूको विशाल मात्राको उपस्थितिले जैविक रसायन शास्त्रमा परम्परागत कच्चा पर्दाथलाई बिस्थापन गर्न सम्भव बनाए । अहिले प्रत्यक्ष पाइने प्राकृतिक सामग्रीहरूमाथि निर्भरता अत्यन्तै कम भएको छ । प्राकृतिक सामग्रीहरूमाथिको निर्भरतामा आएको कमीबाट यन्त्र प्रविधि र कच्चा पदार्थहरूको उत्पादनका सम्भावनाहरूबीच एकताका साथ अघि बढने काम भई रहेको छ । बैज्ञानिक प्राविधिक कामको सफलताले आर्थिक र समाजिक महत्व राख्दछ । किनभने तिनीहरूको उद्देश्य मानव समाजका आवश्यकताहरूलाई पुरा गर्ने नै हो । कृषिको यान्त्रीकरणले श्रमको उत्पादकत्व बढाउने मानव शक्तिको खर्च घटाउने काम गर्यो । उत्पादक शक्तिहरूको विकासमा जैविक प्रविधिले अझै उच्च स्तरको क्रान्तिको सम्भानवना देखाएको छ । त्यसबाट हुने विकास या बिद्युत र कार्बनिक रसायनद्वारा पैदा गरिएको क्रान्तिभन्दा उच्च स्तरको हुने छ । जिन इन्जिनियरिङ, जैविक साइबरनेटिक्स जस्ता जैविक प्रविधिको व्यावहारिक प्रयोग गरेर जीवशास्त्रले जीवित वस्तुको एकाइ कोषिकाको रचनामा प्रवेश गरेर त्यसका प्रकृयाहरूको नियन्त्रण गर्न जान्ने भएपछि उत्पादनको महत्वपूर्ण शाखा जैविक प्रविधि भएको छ । जैविक प्रविधिले मानवका लागि आवश्यक द्रव्य बनाउन जीव र जैविक प्रकृयाहरूको उपयोग गर्दछ । जैविक प्रकृतिहरूको बैज्ञानिक आधारमा सचेतन नियमनले बनस्पति र जनावरहरू दुवैको उत्पादकत्वमा तीव्र बृद्धिका साथै फाइदा दिने खालका खनिज उर्वरक, उर्जा आदिको सदुपयोग हुने बनाउन सक्छ । अबका सम्भावनाहरूले मानव र प्रकृतिको बीचमा आवश्यक सन्तुलन समेत मिलाउने छन् । मानव शरिरमा काम गर्न नसक्ने अवस्थामा रहेका मानव अङ्गहरूलाई अन्य जनावरहरूमा विकसित गराइएका अङ्गहरूले बिस्थापन गर्ने सम्भावना र प्रयोगले पनि व्यावहरिक रूप लिँदै गएको अवस्थामा मानव सर्वश्रेष्ठ जीव हो । त्यसलाई दिर्घजीवी बनाउनमा पनि महत्वपूर्ण उपलब्धि भएको छ ।
अहिलेको संसारमा सूचनाको महत्व र आवश्यकता दिन–प्रतिदिन बढदै गई रहेको छ । सूचना तथा सञ्चार समाजको स्नायु प्रणाली जस्तै हो । सूचना आदान प्रदानले विश्वलाई मानव सभ्यताको सम्पूर्ण इतिहासमा सूचनालाई विशेष सार्वजनिक मूल्य दिने काम गरेको छ । सूचनाको क्षेत्रमा भएको बैज्ञानिक प्राविधिक क्रान्तिको विस्तारले वास्तवमा मानव समाजको बहुमूल्य सम्पत्तिको रूप ग्रहण गरेको छ । विभिन्न राज्यहरूका बीचमा सूचना कोषको वितरण मानव जातिको विकासको वर्तमान अवस्थाको महत्वपूर्ण पक्ष हो । प्राकृतिक र समाजिक उपकरणहरूको बीचमा स्थापना गर्ने सम्बन्धको महत्वपूर्ण र निर्णायक प्रभाव पारेको छ । आधुनिक कम्प्युटरको डिजाइन र निर्माणले सूचनाको भण्डारण, प्रोसेसिङ, पुनप्र्राप्ति तथा नियन्त्रणसँग सम्बन्धित अन्यन्त जटिल समस्याको समाधानलाई सजिलो बनाएको छ । त्यस्तै, यातायात आधुनिक उत्पादनको प्रमुख सङ्घटक अङ्ग हो । समाजको सामान्य जीवन कार्यका लागि अनिवार्य तत्व पनि हो यसको भूमिका र महत्व भौतिक उत्पादनको प्रगति र मानव सभ्यताको विकाससँगै लगातार अघि बढी रहेको छ । उत्पादक शक्तिका विगतमा यति धेरै विकसित रूप भएर सबैका लागि पर्याप्त उत्पादन गर्न सक्ने र निजी स्वामित्व वा धनका लागि खडा हुने अवस्थामा पुगेका थिएनन् । उत्पादक शक्तिहरू अल्पसङ्ख्यक पँुजीपतिहरूको हातमा केन्द्रित भएर बहुसङ्ख्यक जनसमुदाय आधिकारिक सर्वहाराहरूको पङ्क्तिमा धकेलिँदै गई रहेका छन । एकातिर, पँुजीपतिहरूको सम्पन्नताले सुविधामाथि सुविधा थपिँदै जाने र गरिबहरूको अभाव र बिपन्नताले अत्यन्तै दयनीय स्थिति र असह्य अवस्थातिर अघि बढी रहेको छ । सामूहिक प्रयत्नबाट उत्पादन भएका आवश्यकताका बस्तुहरूमा व्यक्तिको अधिकार भएको व्यक्तिगत स्वामित्वमा राख्नु नै यसको मुख्य कारण हो । एउटा वर्गको उन्नतिको सर्त अर्को वर्गको बिपन्नता हुँदै गई रहेको छ । अहिलेको समस्याको समाधान यी सम्पूर्ण उत्पादक शक्तिहरूलाई अल्पसङ्ख्यक पँुजीपति वर्गको हातबाट सम्पूर्ण समाजको हातमा सुम्पनु पर्ने अवस्थामा पुगेको छ । योभन्दा छोटो र सजिलो कुनै उपाय बाँकी रहेको छैन त्यसो गरेर मात्र समस्याको समाधन गर्नु पर्ने अत्यन्तै महत्वको आवश्यकता हो । संसारभरका मजदुरहरूको एकाधिकारी पँुजीपति वर्गका विरुद्ध सचेत सङ्गठित र अनुशासित आन्दोलनबाट मात्र त्यो उद्देश्य पूर्तिको सफल प्रयत्न हुने छ ।
पुरानो सामाजिक व्यवस्थाभित्र हुर्केको नयाँ सामाजिक व्यवस्था अस्तित्वमा आएपछि पनि केही समयसम्म समानान्तर अस्तित्वमा रहन्छन् । उदीयमान शक्ति भएकाले सङ्घर्षमा विजय प्राप्त गरेर पुरानो अस्तित्वलाई नयाँले निषेध गर्दछ । यो प्रकृया महान् सामाजिक क्रान्तिको माध्यमबाट सम्पन्न हुन्छ । बितेका दास व्यवस्था र सामन्ती व्यवस्था दुवैले पनि त्यसरी नै अस्तित्वमा आउने र अस्तित्व गुमाउने गरेका थिए । बुर्जुवा व्यवस्थाले पनि आफ्नो उत्पीडित श्रेणी पार गरेर आफ्नो अभिजात वर्गसँग निरन्तरको आफ्नो सङ्घर्षलाई जारी राख्दै एकपछि अर्को मोर्चामा विजय हासिल गर्दै गएर अन्तमा राज्यसत्ता नै कब्जा गरर आफ्नो सत्ता सञ्चालन गर्ने हैसियतमा गएको थियो । सामन्ती अभिजात वर्ग विरुद्धको बुर्जुवा वर्गको सङ्घर्ष गाउँको विरुद्ध सहरको, भू सम्पत्ति विरुद्ध उद्योगको र प्राकृतिक अर्थव्यवस्था विरुद्ध मुद्रा अर्थ व्यवस्थाको सङ्घर्ष हो । त्यसमा उसको निर्णायक अस्त्र आर्थिक शक्तिका साधनहरू हुन् । ती साधनहरूबाट मुनाफा आर्जन गर्ने मानसिकताको विकास र समाजमा त्यसको प्रभुत्व स्थापना नै हुन् । ती आर्थिक उत्पादनका साधाहरू सुरुमा शिल्पकारी उद्योगको रूपमा रपछि म्यानुफ्याक्चरको रूपमा उद्योगको विकास र वाणिज्यको प्रचारद्वारा निरन्तर विकास र विस्तार हुँदै गए । यो पुरै सङ्घर्षको अवधिमा एउटा सामाजिक श्रेणीद्वारा अर्को समाजिक श्रेणीलाई बढ्नबाट रोक्ने उद्देश्यले बुर्जुवा वर्गलाई उपयोग गर्ने समयसम्म पनि राजनीतिक शक्ति अभिजात वर्गका जमिन्दारहरूको पक्षमा थियो । आर्थिक शक्तिका कारणले बुजुवा वर्ग विजयी भएको थियो । अहिले पनि पँुजिवादी व्यवस्थाभित्र समाजवादी व्यवस्था विकसित भई रहेको छ । यो परस्पर विरोधी वर्गबीचको वर्गसङ्घर्षका कारणले समाजवादी व्यवस्था र सर्वहारा वर्गले अवश्य पनि एकाधिकारी पूँजीपति वर्गको र साम्राज्यवादी व्यवस्था विरुद्ध आफ्नो विजयको झण्डा फहराउने छ । नयाँ सामाजिक व्यवस्थाको उत्पत्तिको कारण नयाँ उत्पादक शक्तिको विकास हो । त्यसैले वर्तमान समयको पँुजीवाद विरुद्ध समाजवादको उत्पत्तिको कारण उत्पादक शक्तिको रूपमा विज्ञान प्रविधिको विकास हो । पँुजीमा आधारित वर्तमान पँुजीवादी सामाजिक व्यवस्थाको विरुद्धमा नयाँ उत्पादक शक्ति विज्ञान प्राविधिमा आधारित समाजवादी व्यवस्थाको निर्माण गर्ने अहिलेको अनिवार्य ऐतिहासिक आवश्यकता हो । पँुजीवादको विरुद्ध समाजवादको सङ्घर्ष हुँदै जाँदा महान् साम्यवादी सामाजिक क्रान्ति भई पँुजीवादको पराजय र समाजवादको विजय सुनिश्चित भई मानव समाज बैज्ञानिक युगमा प्रवेश गर्ने छ । नयाँ उत्पादक शक्तिलाई नयाँ उत्पादक सम्बन्धमा सङ्गठित गरेर मात्र नयाँ सामाजिक व्यवस्था आरम्भ हुन्छ । त्यसैले सर्वहारा वर्गलाई र विज्ञान प्रविधिलाई समाजवादी उत्पादन सम्बन्धमा सङ्गठित गरेर साम्यवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्नु पर्छ । यो कार्यभार सवहारा वर्गको अग्रिम दस्ता कम्युनिस्ट पार्टी र क्रान्तिकारी कम्युनिस्टहरूको हो ।
उक्त अबसरममयमा बोल्नुहुदै गजलकार चौलागाईं ले मलाई यहासम्म आउदासम्म तातेताते बनाई बोल्न सिकाउने एन आर एन ए ओमान र साहित्यिक फुलबारीमा गजलका आकुरा बिकसित बनाउन प्रवासी मन्च ओमान र शसक्त गजलकार सोमकृष्ण श्रेष्ठ ले ठूलो योगदान पुर्याउनुभएको उल्लेख गर्नुभएको थियो । बिगत केही समयपहिले गठन भएको यस अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज ले पनि मलाई साहित्यिक सफलताको गोरेटोमा डोर्याईरहेको स्मरण गराउनुभएको थियो
दर्शकको बाक्लो उपस्थिती रहेको सभाहल भित्र जब रक्तिमका कलाकार प्रवेश गरे, लाग्थो, हामी दुई हप्ता अघि राजधानीमा रक्तिमले आयोजना गरेको कर्णाली बचाउँ अभियानमै छौं । गायक शर्माले श्रम बेच्न विदेशिएका नेपाली माझ फेरी उस्तै शब्द गुन्जाए । 
घरको छानो चुहिएर ओत लाग्ने ठाउँ नभएको बेदनाको पोको परदेशिएको परिवारको सदस्यलाई पुराएको अभिनय प्रस्तुत गर्दा दर्शकका आँखा रसाएका हुन । रक्तिमका केन्द्रीय सल्लाहकार तथा प्रगतिशिल पत्रकार संघका अध्यक्ष नारायण शर्मा, रक्तिमका केन्द्रिय कलाकार सुमन रोकामगर र ज्योती फौजामगरले अभिनय गरेका थिए । सुमन र ज्योति मगरका अलग अलग नृत्यलाई धेरै दर्शकले रुचाएका थिए । जनबादी तीज गीतको नृत्यले उपस्थित दर्शकलाई जुरुक्कै उठाएको थियो । 
